ارزش گذاري گزاره ها در رياضي :
در رياضي ارزش درست بودن يك گزاره را با حرف T ( حرف اول كلمه True ) و ارزش نادرست بودن با حرف F ( حرف اول كلمه False ) نمايش داده مي شود .
گزاره هاي هم ارز :
اگر دو گزاره ي ساده يا مركب P و Q داراي يك ارزش باشند ، يعني براي همه حالات منطقي هر دو درست يا هر دو نادرست باشند ، گزاره ي P را هم ارز منطقي يا به طور خلاصه هم ارز گزاره ي Q مي ناميم و آن را با نماد P≡Q نمايش مي دهيم .
لازم به توضیح است که دو گزاره که هم ارز منطقی باشند در منطق ریاضی یکسان تلقی خواهند شد . معمولا برای تعیین ارزش و هم ارز بودن دو گزاره از جدولی به نام جدول ارزش ( Truth Table ) استفاده میکنیم که در ادامه نحوه استفاده از آن را توضیح خواهيم داد .
نقيض يك گزاره :
نقیض یک گزاره ، گزارهای است که ارزش آن دقیقاً مخالف ارزش گزاره اولیه باشد. اگر p يك گزاره باشد ، آنگاه نقيض p با نماد p ~ و مي خوانيم « چنين نيست كه p » يا « نقيض p »
اگر ارزش p درست باشد ، ارزش p ~ نادرست خواهد بود و اگر ارزش p نادرست باشد ، ارزش p ~ درست خواهد بود .
به عنوان مثال اگر گزاره ي « 5 عددي است اول » را گزاره ي p فرض كنيم ، آنگاه براي p ~ خواهيم داشت : « چنين نيست كه 5 عددي است اول » يا « 5 عددي اول نيست »
جدول زير كه جدول ارزش گزاره ناميده مي شود اين مطلب را روشن تر نمايش مي دهد .
مشاهده میکنید در همه حالات منطقی گزاره p ~ ارزشی دقیقا مخالف p دارد.
در جدول ارزش گزاره ها ، گزاره ها در سطر اول نوشته مي شوند ، در هر ستون تمام حالت هاي ممكن براي گزاره هاي مورد نظر درج مي گردد .
تركيب عطفي گزاره ها :
گزاره مرکب از ترکیب دو گزاره بوسیله حرف « و » را ترکیب عطفی دو گزاره میگویند . اگر p و q دو گزاره باشند ، ترکیب عطفی این دو گزاره به صورت pΛq نمايش داده مي شود و خوانده مي شود « p و q » يا « تركيب عطفي p و q »
جدول ارزش ترکیب عطفی دو گزاره به شكل زير نمايش داده مي شود :
|
pΛq |
q |
p |
|
T |
T |
T |
|
F |
F |
T |
|
F |
T |
F |
|
F |
F |
F |
مشاهده میکنید که ترکیب عطفی دو گزاره فقط هنگامی درست است که هر دو گزاره موجود در ترکیب درست باشند .
به عنوان مثال گزاره « 2 عددي است زوج و 5 عددي است اول » گزارهای است درست ، ولی گزاره « تهران پایتخت ایران است و كابل پایتخت تركيه است » گزاره ای است نادرست زيرا یکی از گزارههای موجود در ترکیب ( كابل پایتخت تركيه است ) نادرست است .
لازم به ذكر است که ترکیب عطفی بین گزارهها برای بیش از دو گزاره نيز قابل تعریف است . ترکیب عطفی برای سه گزاره ي p و q و r به شكل ( pΛqΛr ≡ (pΛq)Λr ≡ pΛ(qΛr نشان داده مي شود .
به همین ترتیب میتوان برای چند گزاره هم این ترکیب را به کاربرد . ترکیب عطفی بین چند گزاره فقط هنگامی درست است که ارزش تمام گزاره ها درست باشد .
تركيب فصلي گزاره ها :
گزاره مرکب از ترکیب دو گزاره بوسیله حرف « يا » را ترکیب فصلي دو گزاره میگویند . اگر p و q دو گزاره باشند ، ترکیب فصلي این دو گزاره به صورت pVq نمايش داده مي شود و خوانده مي شود « p يا q » يا « تركيب فصلي p و q »
جدول ارزش ترکیب عطفی دو گزاره به شكل زير نمايش داده مي شود :
|
pVq |
q |
p |
|
T |
T |
T |
|
T |
F |
T |
|
T |
T |
F |
|
F |
F |
F |
مشاهده میکنید که ترکیب فصلي دو گزاره فقط هنگامی نادرست است که هر دو گزاره ي موجود در ترکیب نادرست باشند و اگر حداقل یکی از آنها درست باشد ، گزاره در کل درست است .
به عنوان مثال گزاره « 3 عددي است زوج یا 2 عددي است اول » با وجود نادرست بودن یکی از گزارهها ( 3 عددي است زوج ) ، گزارهای درست است چون حداقل یکی از گزارهها ( 2 عددي است اول ) در ترکیب فصلی درست است . ولی گزاره « 25 بر دو بخشپذیر است یا پایتخت ايران تبريز است » گزارهای نادرست است چون هر دو گزاره شریک در ترکیب فصلی نادرست می باشند.
لازم به ذكر است که آن نوع « یا » که در منطق ریاضی از آن استفاده مي كنيم با آن نوع « یا » که ما گاهی در زبان عادی استفاده میکنیم تفاوت دارد ، لذا برای جلو گیری از ابهام در نوشتار در مورد « یا » توضیحات زير را ارائه میدهیم .
به گزاره ي « حسين در رشته رياضي درجه ي ليسانس يا فوق ليسانس را دريافت مي كند . » توجه نمائيد . اين گزاره مركب ، تركيب فصلي دو گزاره مي باشد و اين بدين معني است كه فرد مذكور امكان دارد در رشته رياضي هر دو درجه ي ليسانس و فوق ليسانس را دريافت كند ، كه در اين صورت امكان درست بودن هر دو گزاره به صورت توام وجود دارد . اين نوع « يا » همان نوع « يا » است كه در منطق رياضي از آن استفاده مي شود و به آن « يا » ي منطقي ( OR ) يا « يا » ي شمول ( Inclusive Disjuntion ) مي گو ئيم . بنابراين در تركيب فصلي pVq امكان درست بودن هر دو گزاره ي p و q وجود خواهد داشت .
حال به گزاره ي « حسين در شركت است يا در كارگاه » توجه نمائيد . در اين گزاره مركب كه تركيبي از دو گزاره ي « حسين در شركت است » و « حسين در كارگاه است » مي باشد ، امكان درست بودن دو گزاره به صورت همزمان وجود ندارد ، به عبارت ديگر ممكن نيست كه حسين در يك زمان هم در شركت باشد و هم در كارگاه . در اين گزاره از « يا » ي منطقي استفاده نشده است ، بلكه از « يا » يي به نام « يا ي مانعه الجمع » استفاده شده است ( Exclusive Disjunction – XOR ) . معمولا اين « يا » به صورت تركيب « يا ... يا ... » بيان مي شود . چنانچه بخواهيم مثال فوق را باز نويسي كنيم خواهيم داشت : « حسين يا در شركت است يا در كارگاه »
مخلص كلام اينكه ، « يا » ي مورد بحث در منطق رياضي « يا » منطقي بوده و « يا » مانعه الجمع مورد بحث نمي باشد .
ترکیب فصلي بین گزارهها برای بیش از دو گزاره نيز قابل تعریف است . ترکیب فصلي برای سه گزاره ي p و q و r به شكل ( pVqVr ≡ (pVq)Vr ≡ pV(qVr نشان داده مي شود .
به همین ترتیب میتوان برای چند گزاره هم این ترکیب را به کاربرد . ترکیب فصلي بین چند گزاره فقط هنگامی نادرست است که ارزش تمام گزاره ها نادرست باشد .